هنگام وقوع زلزله چه کارهایی باید انجام دهیم؟ راهنمای کامل ایمنی قبل، هنگام و بعد از زلزله

هنگام وقوع زلزله چه کارهایی باید انجام دهیم؟

هنگام وقوع زلزله، اگر داخل ساختمان هستید، از دویدن به سمت خروجی خودداری کنید و در همان محل تا حد امکان به زمین نزدیک شوید، زیر یک میز یا وسیله محکم پناه بگیرید، سر و گردن خود را بپوشانید و تا پایان لرزش محکم به پناهگاه خود بچسبید. از پنجره‌ها، کمدها، وسایل سنگین، شیشه و اشیای آویزان فاصله بگیرید. اگر بیرون هستید، از ساختمان‌ها، تیرهای برق، درختان و سایر اشیایی که احتمال سقوط دارند فاصله بگیرید و در فضای باز بمانید. اگر در خودرو هستید، با احتیاط کنار بکشید و تا پایان لرزش داخل خودرو بمانید.

بعد از توقف لرزش، احتمال پس‌لرزه وجود دارد؛ بنابراین با عجله وارد ساختمان آسیب‌دیده نشوید، مراقب شیشه شکسته و سیم‌های برق باشید و اخبار و دستورهای رسمی امدادی را دنبال کنید.

زلزله چیست و چرا آمادگی برای آن اهمیت دارد؟

زلزله یکی از حوادث طبیعی است که ممکن است بدون هشدار قابل اتکا و در مدت کوتاهی رخ دهد. حرکت ناگهانی لایه‌های سنگی در زیر زمین باعث ایجاد امواج لرزه‌ای و تکان خوردن سطح زمین می‌شود. شدت و مدت لرزش می‌تواند متفاوت باشد و میزان خسارت نیز به عواملی مانند فاصله از کانون، ویژگی زمین، کیفیت ساخت‌وساز و وضعیت ساختمان‌ها بستگی دارد.

یکی از نکات مهم درباره زلزله این است که بسیاری از آسیب‌ها فقط به دلیل خود حرکت زمین ایجاد نمی‌شوند. سقوط اشیای سنگین، شکستن شیشه، ریزش بخش‌هایی از ساختمان، آتش‌سوزی، آسیب به تأسیسات و سقوط اجسام بیرونی نیز می‌توانند خطرناک باشند. به همین دلیل، واکنش صحیح در چند ثانیه نخست اهمیت زیادی دارد.

دانستن اینکه هنگام زلزله چه کار کنیم، به اندازه داشتن تجهیزات اضطراری اهمیت دارد. اگر افراد خانواده یا کارکنان یک مجموعه از قبل تمرین کرده باشند، در زمان حادثه احتمال تصمیم‌گیری عجولانه کمتر خواهد بود.

هنگام زلزله در خانه چه کار کنیم؟

اگر هنگام وقوع زلزله در خانه هستید، مهم‌ترین کار این است که وحشت نکنید و در زمان لرزش برای خروج عجولانه از ساختمان اقدام نکنید.

راهنمای عمومی ایمنی زلزله بر سه اقدام اصلی تأکید دارد:

۱. خم شوید یا روی دست‌ها و زانوها قرار بگیرید.
۲. زیر یک میز یا وسیله محکم پناه بگیرید و سر و گردن را محافظت کنید.
۳. وسیله پناه‌دهنده را محکم بگیرید و تا پایان لرزش در همان وضعیت بمانید.

این روش با عنوان «Drop, Cover, Hold On» شناخته می‌شود.

اگر میز یا وسیله محکم در نزدیکی شما وجود ندارد، تا حد امکان خود را به یک بخش داخلی ساختمان منتقل کنید و سر و گردن را با دست‌ها محافظت کنید. نباید برای رسیدن به محل امن، مسافت زیادی را از میان پنجره‌ها، وسایل سنگین یا اشیای در حال سقوط طی کنید.

از پنجره‌ها فاصله بگیرید

شیشه پنجره ممکن است در اثر لرزش بشکند و قطعات آن باعث آسیب شوند. بنابراین هنگام زلزله نباید کنار پنجره، درِ شیشه‌ای یا دیوارهای دارای سطوح شیشه‌ای بایستید.

همچنین کمدهای بلند، قفسه‌ها، تلویزیون، آینه و وسایل سنگین ممکن است در اثر لرزش جابه‌جا یا واژگون شوند.

آیا هنگام زلزله باید از ساختمان خارج شویم؟

یکی از اشتباهات رایج این است که فرد به محض احساس زلزله به سمت در خروجی یا راه‌پله می‌دود.

در زمان ادامه داشتن لرزش، معمولاً نباید برای خروج عجولانه از ساختمان اقدام کرد. راهنمای USGS توصیه می‌کند افراد داخل ساختمان بمانند و از دویدن به سمت بیرون یا پایین رفتن از پله‌ها در زمان لرزش خودداری کنند، زیرا سقوط شیشه و آوار می‌تواند در مسیر خروج خطر ایجاد کند.

پس از پایان لرزش، اگر ساختمان آسیب دیده یا خطر فوری وجود دارد، باید با احتیاط از ساختمان خارج شوید و از نمای ساختمان، دیوارها و سایر بخش‌هایی که احتمال ریزش دارند فاصله بگیرید.

 

آیا ایستادن در چارچوب در هنگام زلزله کار درستی است؟

این تصور که چارچوب در همیشه امن‌ترین نقطه ساختمان است، یک باور قدیمی محسوب می‌شود.

در ساختمان‌های امروزی، چارچوب در لزوماً محل امن‌تری نسبت به سایر قسمت‌ها نیست و نمی‌تواند از فرد در برابر بسیاری از اشیای در حال سقوط محافظت کند. منابع USGS نیز قرار گرفتن زیر یک میز یا وسیله محکم و اجرای روش «خم شو، پناه بگیر و محکم بگیر» را توصیه می‌کنند.

بنابراین بهتر است به جای ایستادن در چارچوب در، از یک پناهگاه محکم استفاده کنید.

 

هنگام زلزله در آپارتمان چه کنیم؟

زندگی در آپارتمان به این معناست که باید علاوه بر واکنش صحیح هنگام لرزش، به مسیرهای خروج و وضعیت وسایل داخل خانه نیز توجه شود.

هنگام زلزله:

• از پنجره فاصله بگیرید.
• زیر میز محکم یا وسیله مناسب پناه بگیرید.
• سر و گردن را با دست‌ها محافظت کنید.
• به سمت آسانسور نروید.
• در زمان لرزش از پله‌ها برای فرار عجولانه استفاده نکنید.
• از کمدها و وسایل سنگین فاصله بگیرید.
• اگر در تخت هستید، در همان جا بمانید و سر و گردن را با بالش محافظت کنید.

پس از پایان لرزش، اگر لازم بود ساختمان را ترک کنید، از آسانسور استفاده نکنید و به شرایط راه‌پله توجه داشته باشید.

هنگام زلزله در محل کار چه کنیم؟

در محل کار ممکن است تعداد زیادی افراد هم‌زمان دچار ترس شوند. مهم‌ترین نکته، جلوگیری از ازدحام و تصمیم‌های هیجانی است.

اگر پشت میز هستید، می‌توانید زیر میز محکم پناه بگیرید و سر و گردن خود را محافظت کنید. اگر نزدیک پنجره یا قفسه‌های بلند هستید، تا حد امکان از آنها فاصله بگیرید، اما برای رسیدن به محل امن نباید با عجله از میان وسایل خطرناک عبور کنید.

پس از پایان لرزش، دستورهای مسئولان ایمنی یا نیروهای امدادی را دنبال کنید. اگر ساختمان آسیب دیده است، وارد بخش‌های آسیب‌دیده نشوید.

 

هنگام زلزله در مدرسه چه کنیم؟

دانش‌آموزان باید قبل از وقوع حادثه تمرین کرده باشند که هنگام شنیدن هشدار یا احساس لرزش چه واکنشی نشان دهند.

اصل کلی این است که:

1. روی زمین قرار بگیرند.
2. زیر میز محکم پناه بگیرند.
3. سر و گردن را محافظت کنند.
4. پایه میز را محکم بگیرند.
5. تا پایان لرزش در همان وضعیت باقی بمانند.

دویدن هم‌زمان دانش‌آموزان به سمت در می‌تواند باعث ازدحام و زمین‌خوردن شود. به همین دلیل تمرین‌های دوره‌ای و آموزش قبلی اهمیت زیادی دارد.

هنگام زلزله در فضای باز چه کار کنیم؟

اگر زمانی که زلزله رخ می‌دهد بیرون از ساختمان هستید، هدف اصلی این است که از اجسامی که ممکن است سقوط کنند فاصله بگیرید.

تا حد امکان به فضای باز بروید و از موارد زیر فاصله داشته باشید:

• ساختمان‌ها
• دیوارها
• شیشه و نمای ساختمان
• تیرهای برق
• کابل‌های برق
• درختان
• تابلوهای شهری
• پل‌ها و سازه‌های مرتفع

USGS توصیه می‌کند فرد در فضای باز از ساختمان‌ها، خطوط برق، درختان و سایر اشیای خطرناک فاصله بگیرد.

اگر به فضای باز امن رسیده‌اید، تا پایان لرزش در همان محل بمانید.

اگر هنگام زلزله داخل خودرو بودیم چه کنیم؟

زلزله هنگام رانندگی شرایط متفاوتی ایجاد می‌کند. در چنین شرایطی نباید با سرعت زیاد برای پیدا کردن محل امن حرکت کنید.

اگر امکان دارد:

• خودرو را با احتیاط متوقف کنید.
• تا حد امکان از مسیر عبور خودروها خارج شوید.
• زیر پل یا روگذر توقف نکنید.
• زیر تیر برق، درخت یا تابلوهای بزرگ توقف نکنید.
• داخل خودرو بمانید.
• تا پایان لرزش از خودرو خارج نشوید.

USGS نیز توصیه می‌کند راننده با احتیاط خودرو را متوقف کند و از توقف در زیر پل‌ها، روگذرها، درختان و خطوط برق خودداری شود. پس از پایان لرزش نیز باید مراقب ترک‌ها و خرابی‌های سطح جاده، سنگ‌های سقوط‌کرده و آسیب‌های مسیر بود.

 

اگر هنگام زلزله در آسانسور باشیم چه کنیم؟

آسانسور یکی از محل‌هایی است که ممکن است در زمان زلزله دچار اختلال شود. اگر داخل آسانسور هستید، از تلاش برای خارج شدن در زمان لرزش خودداری کنید.

پس از توقف، اگر آسانسور در طبقه‌ای متوقف شد و درها باز شدند، وضعیت اطراف را بررسی کنید و طبق دستورالعمل‌های اضطراری ساختمان عمل کنید. اگر در آسانسور گرفتار شدید، آرامش خود را حفظ کنید و از راه‌های ارتباط اضطراری استفاده کنید.

در زمان زلزله برای استفاده از آسانسور به سمت آن نروید.

 

اگر هنگام زلزله در تخت خواب باشیم چه کنیم؟

اگر هنگام وقوع زلزله در تخت هستید، لازم نیست برای رسیدن به نقطه دیگری از اتاق از تخت خارج شوید؛ به‌خصوص اگر اطراف شما شیشه یا اشیای سقوط‌کردنی وجود دارد.

بهتر است در تخت بمانید و با استفاده از بالش، سر و گردن خود را بپوشانید. این توصیه در راهنماهای ایمنی زلزله نیز مطرح شده است.

 

هنگام زلزله در فروشگاه یا مکان شلوغ چه کنیم؟

در مراکز خرید، سالن‌های ورزشی، سینما، ایستگاه‌ها و مکان‌های شلوغ، یکی از خطرات مهم هجوم افراد به سمت خروجی است.

اگر در یک مکان عمومی هستید:

• به سمت در خروجی هجوم نبرید.
• از شیشه‌ها و قفسه‌ها فاصله بگیرید.
• در صورت امکان زیر یک وسیله محکم پناه بگیرید.
• سر و گردن خود را محافظت کنید.
• تا پایان لرزش در جای خود بمانید.
• پس از توقف لرزش، طبق دستور کارکنان و نیروهای امدادی حرکت کنید.

USGS نیز تأکید می‌کند در مکان‌های شلوغ نباید در زمان لرزش برای رسیدن به درها هجوم برد.

 

بعد از زلزله چه کارهایی باید انجام دهیم؟

پایان لرزش به معنای پایان خطر نیست. پس‌لرزه‌ها ممکن است رخ دهند و برخی ساختمان‌ها نیز پس از لرزش اولیه ناپایدار شوند. راهنماهای رسمی توصیه می‌کنند پس از زلزله برای پس‌لرزه‌ها آماده باشیم و وارد ساختمان‌های آسیب‌دیده نشویم.

۱. ابتدا وضعیت خود را بررسی کنید

اگر زخمی شده‌اید، در صورت امکان به آسیب‌های خود رسیدگی کنید. سپس وضعیت اعضای خانواده یا افراد اطراف را بررسی کنید.

۲. مراقب شیشه شکسته باشید

پس از زلزله ممکن است شیشه، ظروف، وسایل فلزی یا سایر اشیا روی زمین ریخته باشند. پوشیدن کفش مناسب می‌تواند خطر بریدگی را کاهش دهد.

۳. وارد ساختمان آسیب‌دیده نشوید

اگر ساختمان ترک‌های شدید، آسیب سازه‌ای، ریزش یا نشانه‌های خطر دارد، وارد آن نشوید. ساختمان آسیب‌دیده ممکن است در اثر پس‌لرزه دچار ریزش شود.

۴. مراقب سیم‌های برق باشید

اگر سیم برق افتاده یا تأسیسات آسیب دیده‌اند، به آنها نزدیک نشوید.

۵. در صورت مشاهده بوی گاز احتیاط کنید

اگر احتمال نشت گاز وجود دارد، از ایجاد شعله یا جرقه خودداری کنید و طبق دستورالعمل‌های ایمنی و امدادی اقدام کنید. آسیب به خطوط گاز می‌تواند پس از زلزله خطر آتش‌سوزی ایجاد کند.

۶. برای پس‌لرزه آماده باشید

پس‌لرزه می‌تواند باعث سقوط اشیای جابه‌جا شده یا تشدید آسیب ساختمان شود. بنابراین بعد از زلزله نیز هوشیاری ضروری است.

 

در زمان زلزله چه کارهایی نباید انجام دهیم؟

شناخت کارهای اشتباه به اندازه شناخت اقدامات درست اهمیت دارد.

از ساختمان در حال لرزش فرار نکنید

دویدن به سمت خروجی در زمان لرزش می‌تواند شما را در معرض شیشه و آوار قرار دهد.

از آسانسور استفاده نکنید

زلزله می‌تواند باعث توقف یا اختلال آسانسور شود.

کنار پنجره نایستید

شیشه شکسته یکی از خطرات مهم داخل ساختمان است.

زیر وسایل ناپایدار پناه نگیرید

میز یا وسیله‌ای که استحکام کافی ندارد نمی‌تواند پناهگاه مناسبی باشد.

در چارچوب در نایستید

چارچوب در در ساختمان‌های امروزی الزاماً نقطه امنی نیست.

برای جمع کردن وسایل شخصی وقت تلف نکنید

در شرایط اضطراری، حفظ جان اولویت دارد. کیف، موبایل، مدارک یا وسایل دیگر نباید باعث شوند فرد خود را در معرض آوار یا شیشه قرار دهد.

 

برای زلزله از قبل چه آمادگی‌هایی داشته باشیم؟

آمادگی قبل از حادثه می‌تواند واکنش هنگام زلزله را سریع‌تر و منظم‌تر کند.

وسایل سنگین مانند تلویزیون، قفسه‌ها و اشیای آویزان را تا حد امکان ایمن کنید. اشیای سنگین و شکستنی بهتر است در قسمت‌های پایین‌تر قرار گیرند. Ready.gov نیز ایمن‌سازی وسایل و قرار دادن اشیای سنگین و شکستنی در قفسه‌های پایین را از اقدامات آمادگی معرفی می‌کند.

همچنین بهتر است یک کیف یا بسته اضطراری آماده داشته باشید که متناسب با شرایط خانواده شامل اقلام ضروری مانند آب، مواد غذایی ماندگار، چراغ‌قوه، باتری، کمک‌های اولیه، داروهای ضروری شخصی و وسایل ارتباطی باشد.

خانواده نیز باید یک برنامه ارتباطی داشته باشد. مشخص کنید اگر اعضای خانواده هنگام زلزله در مکان‌های مختلف بودند، چگونه از وضعیت یکدیگر مطلع شوند.

کودکان را چگونه برای زلزله آماده کنیم؟

کودکان ممکن است در زمان زلزله به دلیل ترس دچار واکنش‌های غیرقابل پیش‌بینی شوند. بهترین روش، آموزش ساده و تمرین عملی است.

به کودک آموزش دهید که هنگام لرزش:

روی زمین قرار بگیرد، پناه بگیرد و سر و گردن خود را محافظت کند.

تمرین باید به شکلی باشد که کودک بتواند بدون ایجاد ترس شدید، واکنش صحیح را یاد بگیرد. تمرین خانوادگی «خم شو، پناه بگیر و محکم بگیر» می‌تواند به تبدیل این واکنش به یک رفتار آشنا کمک کند.

افراد سالمند و افراد دارای معلولیت هنگام زلزله چه کنند؟

برنامه ایمنی باید متناسب با شرایط هر فرد باشد. فردی که از ویلچر استفاده می‌کند ممکن است نتواند به سرعت به زمین منتقل شود. در چنین شرایطی، مهم‌ترین هدف محافظت از سر و گردن و جلوگیری از جابه‌جایی ناخواسته است.

در راهنماهای آموزشی Ready.gov برای کاربران ویلچر توصیه شده است که چرخ‌ها را قفل کنند و تا پایان لرزش در وضعیت ایمن باقی بمانند و سر و گردن را محافظت کنند.

افراد سالمند نیز بهتر است از قبل مسیرهای امن خانه، محل قرار گرفتن تجهیزات ضروری و روش برقراری ارتباط اضطراری را با اعضای خانواده مشخص کنند.

 

اگر نزدیک ساحل باشیم و زلزله شدید رخ دهد چه کنیم؟

در مناطق ساحلی، زلزله شدید می‌تواند در برخی شرایط با خطر سونامی همراه باشد. اگر زلزله آن‌قدر شدید باشد که حفظ تعادل دشوار شود یا مدت زیادی ادامه داشته باشد، پس از پایان لرزش باید هشدارهای رسمی مربوط به سونامی را جدی گرفت و در صورت صدور هشدار یا وجود نشانه‌های خطر، طبق دستورهای تخلیه به مناطق مرتفع‌تر یا دور از ساحل حرکت کرد.

USGS نیز برای مناطق ساحلی، در صورت لرزش شدید، توجه فوری به خطر احتمالی سونامی و حرکت محتاطانه به سمت ارتفاعات را توصیه کرده است.

 

یک چک‌لیست ساده برای هنگام وقوع زلزله

برای اینکه اقدامات اصلی را راحت‌تر به خاطر بسپارید، این چک‌لیست را به خاطر داشته باشید:

اگر داخل ساختمان هستید:

• آرام بمانید.
• روی زمین قرار بگیرید.
• زیر میز یا وسیله محکم پناه بگیرید.
• سر و گردن را بپوشانید.
• میز یا وسیله پناه‌دهنده را محکم بگیرید.
• از پنجره‌ها و اشیای سنگین فاصله بگیرید.
• در زمان لرزش به سمت خروجی ندوید.
• از آسانسور استفاده نکنید.

اگر بیرون هستید:

• از ساختمان‌ها فاصله بگیرید.
• از تیر برق و کابل‌های برق دور شوید.
• از درختان و تابلوهای بزرگ فاصله بگیرید.
• به فضای باز بروید.
• تا پایان لرزش در محل امن باقی بمانید.

اگر در خودرو هستید:

• با احتیاط کنار بکشید.
• از پل و روگذر فاصله بگیرید.
• زیر درخت و خطوط برق توقف نکنید.
• داخل خودرو بمانید.
• بعد از پایان لرزش با احتیاط مسیر را ادامه دهید.

 

مهم‌ترین نکته درباره ایمنی هنگام زلزله

اگر بخواهیم تمام این مقاله را در یک جمله خلاصه کنیم، مهم‌ترین اصل این است:

هنگام لرزش، وحشت نکنید؛ اگر داخل ساختمان هستید، «خم شوید، پناه بگیرید و محکم بگیرید» و تا پایان لرزش از پنجره‌ها، وسایل سنگین و مسیرهای خروجی خطرناک فاصله داشته باشید. این اقدام از توصیه‌های اصلی راهنماهای رسمی ایمنی زلزله است.

بعد از توقف لرزش نیز باید احتمال پس‌لرزه، ریزش بخش‌های آسیب‌دیده ساختمان، شیشه شکسته، آتش‌سوزی و آسیب تأسیسات را در نظر گرفت. وارد ساختمان آسیب‌دیده نشوید و اطلاعات و دستورهای رسمی را دنبال کنید.

جمع‌بندی

زلزله ممکن است در چند ثانیه شرایط عادی را تغییر دهد، اما آگاهی و تمرین می‌تواند باعث شود افراد واکنش مناسب‌تری داشته باشند. مهم‌ترین اقدام هنگام لرزش، به‌ویژه در داخل ساختمان، این است که به جای دویدن و فرار عجولانه، خود را در برابر سقوط اشیا و آوار محافظت کنیم.

خم شدن، پناه گرفتن و محکم گرفتن، دور شدن از پنجره‌ها و وسایل سنگین، نرفتن به سمت آسانسور و خروجی در زمان لرزش و توجه به پس‌لرزه‌ها از مهم‌ترین اصول ایمنی هستند.

آمادگی نیز فقط به زمان وقوع زلزله محدود نمی‌شود. ایمن کردن وسایل سنگین، آماده داشتن تجهیزات اضطراری، تعیین برنامه ارتباطی خانواده و تمرین واکنش صحیح می‌تواند پیش از وقوع حادثه انجام شود. آمادگی قبلی باعث می‌شود در لحظه حادثه، تصمیم‌ها کمتر تحت تأثیر ترس و سردرگمی قرار بگیرند.

 

سوالات متداول درباره هنگام وقوع زلزله

هنگام زلزله اولین کار چیست؟

اگر داخل ساختمان هستید، سریع روی زمین قرار بگیرید، زیر یک وسیله محکم پناه بگیرید، سر و گردن خود را محافظت کنید و تا پایان لرزش وسیله پناه‌دهنده را محکم بگیرید.

آیا هنگام زلزله باید از خانه بیرون برویم؟

در زمان ادامه داشتن لرزش، خروج عجولانه از ساختمان توصیه نمی‌شود. خطر سقوط شیشه و آوار در مسیر خروج وجود دارد. پس از توقف لرزش، در صورت آسیب‌دیدگی ساختمان یا وجود خطر، باید با احتیاط و طبق شرایط محل اقدام به تخلیه کرد.

آیا چارچوب در هنگام زلزله امن است؟

خیر، ایستادن در چارچوب در به عنوان یک توصیه عمومی مدرن برای ایمنی زلزله مطرح نیست. پناه گرفتن زیر یک میز یا وسیله محکم روش توصیه‌شده‌تری است.

اگر در تخت خواب باشیم چه کنیم؟

در تخت بمانید و با بالش سر و گردن خود را بپوشانید؛ به‌خصوص اگر اطراف تخت شیشه یا وسایل سقوط‌کردنی وجود دارد.

هنگام زلزله در خودرو چه کنیم؟

خودرو را با احتیاط در محلی دور از پل، روگذر، درخت، تابلو و خطوط برق متوقف کنید و تا پایان لرزش داخل خودرو بمانید.

بعد از زلزله چه کار کنیم؟

ابتدا خود و اطرافیان را بررسی کنید، مراقب شیشه شکسته و سیم‌های برق باشید، وارد ساختمان آسیب‌دیده نشوید و برای پس‌لرزه‌های احتمالی آماده باشید.

آیا بعد از زلزله ممکن است دوباره لرزش اتفاق بیفتد؟

بله. پس‌لرزه‌ها می‌توانند بعد از زلزله اصلی رخ دهند؛ بنابراین پس از پایان لرزش اولیه نیز باید احتیاط ادامه داشته باشد.

مهم‌ترین روش ایمنی در زمان زلزله چیست؟

روش شناخته‌شده Drop, Cover, Hold On یا «خم شو، پناه بگیر و محکم بگیر» از اصول اصلی حفاظت در زمان لرزش است.